نامه های ایرونی

"من خواب دیده ام که کسی می آید، کسی که مثل هیچ کس نیست" و می تواند به بهانه ی موهومی به اسم "بن لادن" سرزمینی را نابود و ملتش را غارت کند. من خواب دیده ام که جز این کس، هیچ کس دیگری نمی تواند دو ساختمان بزرگ را بر سر چهار هزار نفر هم وطنش خراب کند و مبدا تاریخ تازه را بیافریند.
"رابرت کیگان" در "بهشت و قدرت" اعتراف می کند که "آمریکا شبیه گاوبازی ست که به مثابه کلانتر جهان عمل می کند. کلانتری خود منصوب که سعی دارد صلح و عدالت خود را به جهان بی قانون تحمیل کند". و من خواب "گاری کوپر" در "ظهر داغ" را می بینم که در تنهایی بیکرانش در خیابانی که ناگهان از جنبنده تهی شده در ظل آفتاب ایستاده است. گاری قرار است با "ضد قانون ها" که جمع متحدی را تشکیل داده اند، روبرو شود. کلانتر هرگز به خاطر آن که "قوی تر" است، زودتر از رقیب دست به عمل نمی زند. گاری صبور است، چرا که شجاع است. هیچ کلانتری- در تگزاس هم به این دلیل که ممکن است موقعیتش در خطر باشد، پیش از وارد شدن به میدان، یک رج گلوله روی سر دشمن خالی نمی کند. گوناوان می گوید، "البته کلانتری که می خواهد قانون و عدالت را بر قرار کند، خود موظف به رعایت قانون است. "نورمن میللر" می گوید: رفتار آمریکا به کردار مرد تنومند و قوی بنیه ای می ماند با 150 کیلو وزن، 210 سانتی متر قد و قدرتی بی بدیل که هر دو سه روز یک بار عضله می گیرد تا به دنیا نشان دهد که "او زور دارد، پس هست".
در خواب های من خیلی چیزها را نمی شود به همین سادگی پذیرفت. یکی هم این که سازمانی به نام "القاعده" هرگز با چنان ابعادی که گفته می شود، وجود خارجی ندارد و اگرچه از سپتامبر 2001 به این طرف چندتایی متعصب گرایش هایی نسبت به تصویری که از "بن لادن" ارائه می شود، پیدا کرده اند اما هیچ تشکیلات منظمی آن چنان که تصویر می کنند، ندارد و تا پیش از سپتامبر کذا، شعاع القاعده از حد و حدود محل مسکونی آقایان "بن لادن" و "ملاعمر" آن طرف تر نرفته بود. حتی اگر خود آقای بن لادن هم به خواب من بیاید و بگوید هرچه می گویند صحت دارد، خواهم گفت بر مبنای آن تئوری روانشناختی، ایشان خودش را به تصویری که از او ساخته اند، نزدیک می کند. و اگر اصرار هم کرد، به ایشان خواهم گفت، برادر، یک چیزی بگو بگنجد.

از فردای جنگ جهانی دوم انگلیسی ها تمامی پایگاه های جهانی شان را، یکی بعد از دیگری در قمار سیاست به رقیب تازه نفسی از آن سوی اقیانوس باختند. حتی اسراییل، "اسب تروا"یی که به تزویر در سرزمین فلسطین باقی گذاشتند، در طی مدت کوتاهی به آغوش آمریکا افتاد. خاورمیانه آغاز پایان غروب بریتانیای کبیر، امروز زیر چکمه های امپراطوری تازه است. جز نام فاتحان، تقریبا هیچ عنصر دیگری در این نمایش تاریخی تغییر نکرده است. امروز حوزه ی پرتو افشانی خورشید امپراطوری تازه نیز از تایوان و کره و فیلیپین در شرق آسیا تا شیلی و کلمبیا در غرب آمریکای جنوبی می درخشد. آیا خاورمیانه به ارباب تازه وفا می کند یا بار دیگر، و این بار نقطه ی پایان فتوحات امپراطوری آمریکا خواهد شد؟ این پرسشی ست که پس از خواندن "فرصت بریتانیا در خاورمیانه" اثر خانم "الیزابت مونرو" به ذهن می آید.
و من به فیلم "آمریکایی زشت" فکر می کنم و آخرین تصاویر "مارلون براندو" در نقش سفیر آمریکا در هندوچین در آخرین روزهای خفت بار فرانسویان در ویتنام (1956) باران های موسمی بهار و تابستان هندوچین، تقریبا سراسر فیلم می بارد. آقای سفیر که سعی دارد بصورتی صلح آمیز ویتنام بعد از فرانسه را به عنوان پایگاهی در زنخدان چین برای آمریکا نگهدارد، در آخرین سکانس فیلم، شکست خورده، پشت پنجره ی اقامتگاه خود ایستاده و اندوهگین، باران را تماشا می کند که پنجره را و باغ را و تمامی سرای را و سرزمین را می شوید. انعکاس ریزش قطرات باران روی پنجره، بر صورت آقای سفیر، نقش اشک هایی را بازی می کند که از چشم های خشک و اندوهگین سفیر فرو می چکند. در حالی که او اثاثیه اش را می بندد تا به وطن بازگردد، اولین سربازان آمریکایی با تبختر در خاک ویتنام پیاده می شوند تا 18 سال تمام سر در باران و پای در گل بمانند و در انتها مانند فرانسویان، شکست خورده به وطن باز گردند.
اولین سرزمین هایی که در اولین سال های اقتدار آمریکا در دامن استعمارگران تازه فرو افتاد، کوبا در گلوگاه ایالات متحده و فیلیپین در منتها الیه آسیا بود. آنچه در طول کمتر از یک قرن در این دو سرزمین، با فرهنگ و تاریخ و مردمانی متفاوت گذشته است، زشت ترین نمرات کارنامه ی سیاستمداران آمریکایی در تاریخ معاصر است. چرا باید باور کنم که خاورمیانه می تواند متفاوت باشد؟

زنگی پیوسته در گوشم می زند. چه وقت روز یا شب است؟ از راه رسیده ام و افتاده ام روی مبل و خوابم برده است. گوشی را بر می دارم. سیمون می گوید "تمام شد". می گوید مردم در خیابان های بغداد می رقصند. مردم! با خود تکرار می کنم. از این رقص ها و شادی ها در عمرم کم ندیده ایم. یکی هم پس از کشته شدن "آلینده" در شیلی، یکی هم بعد از کودتای 28 مرداد سی و دو. می پرسم، چند نفرند؟ می گوید هر گوشه را که نشان می دهند، دویست سیصد نفری هستند. می گویم، یادت باشد که آن شهر چهار پنج ملیونی جمعیت دارد. "آن که می خندد هنوز خبر را نشنیده است" می پرسد چه می گویی؟ کدام خبر را؟ می گویم، خبر این که "بغدادش خراب" شده است! و گرنه کسی بر نعش خود پایکوبی نمی کند. نیم ساعتی مات، روی همان مبل می نشینم. پیتر نه سر کار است و نه در خانه. برایش یک پیغام تلفنی می گذارم"
پیتر! به من تجاوز شده است، همانجا وسط خیابان! چهره ی تو را هم در میان تماشاگران دیدم.

اردی بهشت ۱۳۸۱

شنبه 30 آبان 1383

نامه ی بیست و پنجم

اگر نمی توانی دوست داشته شوی، بترسان.
If you can not be loved, be feared.                               

خانم "ویکتوریا کلارک" با اعتماد به نفسی عجیب رو در روی خبرنگاران ایستاده و سیاست وزارت دفاع (بخوان وزارت جنگ) ایالات متحده را به جهان دیکته می کند. موی کوتاه، نشانه ی قدرت، تیزی و ذکاوت زن بور و زاغ است. زبان این "باربی مو کوتاه" خشن و پر تبختر و رفتارش تحقیرکننده است. نیمی از محله ای در بغداد به شکل سهمگینی وحشیانه بمباران شده، رستورانی که قرار بوده صدام حسین در آن باشد، همراه ساختمان های اطراف، گاه تاعمق هشت – ده متری روی هم آوار شده اند، طوری که می شود حدس زد چه تعداد انسان بصورت تکه های کوچک گوشت سوخته زیر این همه خاک و خاشاک آرمیده اند. خبرنگاری می پرسد؛ "فکر می کنید صدام حسین زیر این ویرانه ها باشد"؟ "ویکی" خانم در نهایت خونسردی در جمله ای کوتاه پاسخ می دهد، "با این فکر که او آنجا بوده یا نه، خوابم را نمی آشوبم.
سوم جولای 1988 وقتی ناو هواپیمابر آمریکایی در خلیج فارس، هواپیمای مسافربر ایرانی را مورد هدف قرار داد و تکه های اجساد 290 نفر را بر آبهای خلیج فارس پراکند، "جورج بوش پدر" هم گفت، "من از جانب آمریکا هیچ معذرتی نخواهم خواست"! خبرنگاری پرسید، "ولی طبق شواهد..." آقای بوش پاسخ داد، "من به شواهد اهمیت نمی دهم!"

این زبان "گفتمان" دنیای تازه است. دنیایی که شواهدش را زورگویان تعیین می کنند؛ دیگرگون جلوه دادن حقایق، حتی اگر در وقاحت از بلندای "اورست" هم بگذرد.
سیمون" می گوید باور نمی کنی عراقی ها آزاد شده اند؟ حالا دست کم می توانند به چیزهایی "آره" و "نه" بگویند. می توانند مثل ژاپن بشوند! می خندی؟ شبیه هنگ کنگ! باور نمی کنی؟ بیست میلیون آدم با ده در صد نفت جهان از نوع مرغوبش ... می گویم اگر صاحبش باشند. می گوید؛ مگر پیش از این بودند؟ یک معامله ی کاملا عادلانه! آمریکایی ها عراق را آزاد کردند، حالا هم مزدشان را می گیرند. می گویم حق با توست،  "عدالت" از این بهتر نمی شود. می خندد و "عدالت" را تکرار می کند.
"پیتر" کمی کنیاک در فنجان قهوه اش می ریزد، پوزخندی می زند و می گوید، "زیادی رمانتیکی". می گویم؛ برای تو البته عدالت "رمانتیک" است. چون یک دیپلم اقتصاد آکسفورد در جیب داری که ابوی مخارجش را به راحتی تقبل کرده (لابد از عواید شرکت هند شرقی)، و حالا هم از برکت مرگ پدر "جگوار" می رانی، دفتر و دستک بازرگانی ات هم در قلب لندن دایر است، می توانی دوستت را در گران ترین رستوران شهر به شام و قهوه و کنیاک دعوت کنی. ولی خوش باورهایی مثل تو چندان هم زیاد نیستند که نشود شمردشان.
می گوید؛ اگر از قهوه و کنیاک خوشت نمی آید، مجبور نیستی اینجا بنشینی و با این "چیز و شعر"ها در فنجان من بشاشی. من اینجام، برای این که از قهوه و کنیاک و گپ زدن با  "اومانیست" احمقی مثل تو خوشم می آید. اگر زور و استعدادش را داری که این لذت را از من زورگوی استعمارگر استثمارچی امپریالیست بگیری و "رابین هود" وار بین ندارها تقسیم کنی، ناز شستت، این گوی و این میدان. ولی اگر حریف نیستی، قهوه ات را بخور و گه زیادی نخور. از من هم نخواه که داوطلبانه بروم بمیرم. من مسوول ناتوانی و حماقت شماها نیستم اگر نمی دانید از ثروتی که طبیعت میان لنگتان گذاشته، چطور استفاده کنید. می گویم؛ این شمایید که بیش از یک قرن است دو دستی ثروت طبیعی وسط لنگ ما را چسبیده اید و ول کن هم نیستید.
می گوید؛ ماااا؟ کسی که کون برهنه وسط گذر دولا شده، حق "آخ" و "وای" و گلایه ندارد. بخاطر خدا شبمان را با این چس نفسی هات خراب نکن. این است که هست. خوش نداری؟ عوضش کن. اگر نقشه و برنامه ای داشتی که از مال من بهتر بود، بیاور روی کاغذ. شاید اگر چیز به درد بخوری بود، من هم رویش سرمایه گذاری کردم. اما بالاغیرتا سعی کن احمق نباشی و خیال کنی من بخاطر "انسانیت" و "عدالت" سرمایه گذاری می کنم تا تو نفعش را ببری! اگر قوانین بازار را بلد نیستی، برگرد برو خانقاه.
"تاماس هابز" گفته "زندگی انسان، پست، ددمنشانه و کوتاه است. انسان ها در با هم بودن لذتی نمی یابند، پس پیوسته با هم در نزاع اند... همه ی شهروندان باید در پیروی از یک قدرت واحد به توافق برسند تا بتوان با استفاده از وجود این هیولا (لویاتان) مردمان را واداشت تا مقررات را رعایت کنند". شاید تعبیر خواب "هابز" این باشد که صلح در زیر سایه ی قانون و دولتی مقتدر ممکن می شود. اما 400 سال بعد از هابز، "گوناوان محمد" (نویسنده ی اندونزیایی) معتقد است که این هیولای تازه "قانونی جز قانون خود نمی شناسد". عجیب آن که این هیولای دوران ما نیز مانند "لویاتان" عهد عتیق، نهنگی ست از دریا بر آمده.
چگونه برای "سیمون" بگویم که جنگ در عراق، دومین گام کوتاه برای تسلط آن هیولا بر جهان است؟ این مهندس مسیحی مراکشی نه به اندازه ی صدام، عرب است و نه به اندازه ی بوش، مسیحی. می گویم سیمون، نمی بینی؟ یک عده در واشنگتن دور هم نشسته اند و خود را با نابود کردن دیگران، ویران کردن تاریخ و غارت فرهنگ و تمدن ملت ها، مثل یک بازی ویدیویی سرگرم می کنند.
یک ضرب المثل چینی می گوید؛ "وقتی یک چکش در دست داری، همه ی مشکلات شبیه میخ بنظر می رسند". به ناو هواپیمابر آمریکا در خلیج فارس نگاه می کنم: چکشی به این عظمت برای کوبیدن میخی پوسیده و زنگ زده؟! به کدام دلیل عاقلانه بپذیرم که آمریکا، ابرقدرتی با یک بودجه ی نظامی نجومی و مخرب ترین سلاح های ساخته شده در تاریخ بشر، از ملتی زمین خورده و شکست خورده، می ترسد! ملتی با اقتصادی ناتوان و بدون صنعت و خسته و بیمار از رژیمی که از سوی مردم حمایت نمی شود. "گوناوان" می گوید، اگر کسی چکشی در دست نداشت، تمایلی هم ندارد مشکلات را در هیات میخ ببیند، حتی اگر واقعا میخ باشند. پس ابتدا "پارانویا" هست، بعد چکش.
جهان اسلام علیرغم این همه فاجعه که در صد سال گذشته در جهان رخ داده و آتش بیار همه ی آنها "غرب" بوده است، هنوز هم بر این باور است که سیاستمداران غربی مثل دیکتاتورهای شرقی دروغ نمی گویند، بی عدالتی نمی کنند، شکنجه نمی دهند و اهل تجاوز و زورگویی نیستند. جهان "ساده پندار" اسلام روی ثروتی نشسته که سالیان درازی ست سوخت تانک هایی را تامین می کند که هر روزه سینه خودش را می شکافند؛ و هزینه ی پرواز هواپیماهایی را می پردازد که بهر بهانه بر سر و روی زن و فرزندش آتش می ریزند و خانه اش را ویران می کنند.
پیتر زیر لب می غرد که با این همه "تونی بلر" کسی را با دست خودش نکشته است. نگاهش می کنم. شانتاژ بازار عجیبی ست! از شش طرف باید مراقب باشی مبادا تو را طرفدار صدام و دیکتاتوری و علیه آزادی و دموکراسی جا بزنند. می گویم؛ پس شما هم معتقدید "یا با ما، یا بر ما"، نه؟ بوش و بلر در قدرت، حکم قتل هزاران آدم را صادر کرده اند، یک نمونه اش هم همین جنگ. بعد هم البته به کلیسا رفته اند تا برای کشته ها دعا کنند. بین صدام و بوش یک تفاوت هست؛ اولی جلوی دوربین فرمان قتل صادر می کند و دومی جلوی دوربین در محراب کلیسا زانو می زند و "چون به خلوت می رود آن کار دیگر می کند". سیاستمدار غربی از "پیلات" به بعد یاد گرفته که پیش از اقدام به جنایت "دست هایش" را به هزار توجیه محکمه پسند "بشوید". تفاوت صدام و بلر به همین باریکی ست.
در همین کشورهای اروپایی هزاران نفر کشته شدند تا نهال آزادی را آبیاری که نه، خونیاری کنند. میثاق آزادی از کمون پاریس تا همین جا که من و تو ایستاده ایم با قطره قطره خون همین میلیون ها نوشته شده است. آنها در اهدای جانشان خلوص نیت داشتند بی آن که بدانند در ابتدای صف دراز قربانیان تاریخ، چه تنها ایستاده بودند. آنها تصورش را هم نمی کردند که فرزندانشان دزدان آزادی از آب در آیند، تا آنجا که برای نفع خودشان جهانی را همراه با آزادی و دموکراسی قربانی کنند.